Eindhoven Europees Designhoofdstad 2006

Sexy City! Dat is het visioen dat de Eindhovense wethouder Mary-Ann Schreurs heeft van de vijfde stad van Nederland. “Eindhoven heeft zichzelf uitgeroepen tot Europees Designhoofdstad van het jaar 2006.” zegt zij. De stad beoogt hiermee haar imago op te vijzelen en zichzelf tegelijkertijd te positioneren als internationale pleisterplaats van design. Wethouder Schreurs (ruimtelijke ordening, D66) werpt de bescheidenheid van zich af en gaat met Lampegat de baan op.

Door Rob Nelisse

Een wandeling door de stad Eindhoven bevestigt het beeld dat de lichtstad bepaald geen hip oord is. De reiziger die de binnenstad aandoet, belandt tussen weinig inspirerende architectuur die een sfeer van zakelijkheid ademt. De city wordt omringd door heel veel voorstad en het is een eind rijden vooraleer de bezoeker deze zone gepasseerd is en in de binnenstad arriveert. De bewoners en geregelde bezoekers van de stad weten dat hier de Brabantse gezelligheid heerst. Een warm gevoel dat de mensen met elkaar delen in de kroegen op het Stratums Eind en in de passage van de Heuvelgalerie. Het is dezelfde paradox waarmee ook PSV worstelt. Misschien wel beter dan Ajax maar niemand die dat heel hard van de daken schreeuwt. Elektronicaconcern Philips heeft de stad gedurende de twintigste eeuw groot gemaakt. Tijdens de hoogtijdagen in de jaren zeventig werkten bijna 400.000 mensen in de fabrieken van Philips. Vele innovaties zijn hier ontwikkeld; het elektrische scheerapparaat (1939), het cassettebandje (1963) en de compact disc (1983). Het bedrijf heeft zijn sporen in de stedelijke ruimte achtergelaten. De hoofddirectie van de multinational verruilde eind jaren negentig onder Cor Boonstra het hoofdkantoor aan de Boschdijk voor een mondaine toren bij het Amsterdamse Amstel Station. De fabrieken op Strijp-S zijn in de recente jaren geleidelijk ontmanteld. De productie van de vele consumentenelektronica vindt nu plaats in lage lonen landen. Gebouw De Witte Dame, de voormalige gloeilampenfabriek, met de aanpalende lichttoren is de meest  markante nalatenschap van Philips aan de stad.

Met het idee van de Europese Designhoofdstad 2006 tovert Eindhoven een briljant uit de juwelendoos. Het vermaarde, en mondiaal toonaangevende Philips Design, voorheen de ontwerpafdeling van Philips, zetelt al 80 jaar in de stad. Ter gelegenheid van dit jubileum is dit jaar het boek ’80 Years of Design: past tense, future sense’  gepresenteerd.  Het boek illustreert hoe Philips ontwerpen zich ontwikkelden van een simpele stijloefening tot innovatieve hoogstandjes. Vele ontwerpen van Philips Design werden iconen van hun tijd. Neem de Philishave.

Onder leiding van directeur Stefano Marzano van Philips Design werd in 1991 het High Design Excellence geïntroduceerd. Hiermee werd vooruitgelopen op latere ontwikkelingen. In deze visie op design staat de mens centraal. Design moet multidisciplinair zijn en wordt gefundeerd op onderzoek. Uiteindelijk worden hierdoor het designproces en het productieproces beter op elkaar aangesloten. Tegenwoordig werken er bij Philips Design, dat ook voor derden werkt, ruim 200 mensen in het designlab dat gehuisvest is in de Witte Dame.

Daar deelt het de werkvloer met de Design Academy Eindhoven. De voormalige Academie Industriële Vormgeving was tot in de jaren 80 een kweekvijver van industriële ontwerpers. Vanaf die periode werd de oriëntatie op design verbreed. Onder leiding van de excentrieke directeur Lidewij Edelkoort heeft de Design Academy meer bekendheid gekregen bij het publiek. Befaamde Nederlandse ontwerpers als Jurgen Beijen en Hella Jongerius hebben er gestudeerd. Het wereldberoemde Dutch Design is geworteld in de Design Academy Eindhoven.

Bovendien werd in 2001 de Faculteit Industrieel Ontwerpen aan de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) opgericht. Intensieve contacten tussen de TU/e en het bedrijfsleven brachten een grote vraag naar academisch geschoolde industriële ontwerpers aan het licht.

Ondanks deze Design Mile met drie toonaangevende instellingen lijkt het doel Europese designhoofdstad te zijn in 2006 erg ambitieus. “Dit is een begin maar met de plannen die er nu liggen en de miljoenen die ervoor beschikbaar zijn heb je zeker vijf jaar nodig om dit te bereiken. Voor een ontwerpstad heb je de wereldpers nodig.” aldus Jeroen Verhoeven. Hij vormt samen met zijn broer Joep en Judith de Grauw het ontwerpbureau De Makers Van. In december 2004 studeerde hij af aan de Design Academy. De Makers Van hebben inmiddels hun tent opgeslagen in Rotterdam.“ Je wordt er letterlijk weggejaagd, er is bijna geen studioruimte te krijgen! Je gaat weg uit het nest. Het nest is Eindhoven.” zegt Verhoeven met een stem waarin Brabants temperament klinkt. Er is sprake van een Design Drain, Eindhoven kan het talent niet vasthouden. Negen van tien afgestudeerde ontwerpers verlaten de stad.

Bovendien is de verhouding tussen Philips Design en Design Academy matig, volgens Verhoeven. “In de ogen van de Philips-directeuren zijn wij kunstenaars. Zo zien wij onszelf absoluut niet. Kunstenaars werken autonoom en vanuit zichzelf. Designers werken vanuit een vraag. De contacten met de TU/e worden beter. Op de TU/e staat efficiency centraal in het denken over design. Zij zijn praktisch opgevoed. Op de Design Academy vind je meer conceptdenkers.” aldus Verhoeven.

De potentie van Eindhoven als bakermat van design zit in de aansluiting tussen de designlabs en de vele technologiebedrijven die de regio rijk is. De neergang van de werkgelegenheid bij Philips heeft van deze regio zeker geen herstructureringsgebied gemaakt. Men spreekt over de Brainport Eindhoven. Tony Jones, medegrondlegger van de Faculteit Industrieel Ontwerpen van de TU/e zei het tijdens de openingsrede van de faculteit in 2001 zo. “Wij hebben twee soorten ‘klanten’. Enerzijds de briljante en innovatieve studenten die naar onze universiteit komen en die toegepast onderzoek en actieprogramma’s ondernemen. En anderzijds het veeleisende bedrijfsleven dat de beste studenten wil inhuren en dat hun originaliteit, hun vitaliteit en hun wil tot innovatie wil benutten voor echte productie”. Beide soorten klanten zijn in Eindhoven volop aanwezig.

Een mooi voorbeeld van conceptueel ontwerp dat het productiestadium heeft bereikt is het hekwerk van Joep Verhoeven. De regelmatige rasterstructuur van het draadstaal is fraai onderbroken door een afwijkende en beeldende structuur. “We zoeken opening in producten die af lijken. Het hekwerk waarin de figuren zijn aangebracht is zelfs sterker dan het originele hekwerk. Mensen hebben altijd langs hekken gelopen zonder zich te realiseren wat de schoonheid ervan kan zijn. Er ontstaat verwondering over het normale.” Zegt Jeroen Verhoeven over het werk van zijn broer Joep. De Makers Van gaat het hekwerk in India produceren. Hiervoor is

kennis van andere disciplines vereist; marketing, management en logistiek.

De spin in het Eindhovense designweb is de Design Connection Eindhoven region (DCE). Deze club heeft als missie het samenbrengen en inspireren van design en de technologische industrie in de regio, met als doel nieuwe bedrijvigheid te genereren. Volgens Robert Jan Marringa van DCE “is het een hub van waaruit design projecten worden gerealiseerd, bijvoorbeeld de Dutch Design Week in oktober.” Verder werkt DCE aan de internationale profilering van de regio Eindhoven als pleisterplaats van topdesign en technologie. Hiervoor heeft DCE de Design & Technology Chain opgezet. Hierin gaat Eindhoven een partnerschap aan met Helsinki en St. Etienne. Een ander internationaal project is de Ambassadors Board. Dit bestaat uit buitenlandse design experts die de aansluitingen zoeken tussen het Eindhovense Design en de cultuur van hun land. De totale begroting van alle projecten waarbij DCE betrokken is bedraagt 85 miljoen euro voor de periode 2006 - 2013.

Design Connection Eindhoven is heel nauw betrokken bij het overleg van de gemeente met de Europese Commissie. Brussel moet het idee nog erkennen. “De Europese Commissie heeft Eindhoven benaderd met het idee van de  European Design Capital. Het is nog niet eerder gedaan. Probleem is dat het een typisch ‘lange tenen werkveld’ is. Op 5 januari 2006 starten we met Eindhoven Europese Designhoofdstad 2006. De formele bevestiging vanuit Brussel wordt verwacht in de zomer.” legt Marringa uit. Om andere Europese steden niet voor het hoofd te stoten moet er met geduld gewerkt worden.

Het DCE is bij alle initiatieven betrokken De ontwikkeling van Strijp-S tot een woon- en werkparadijs voor designers en kunstenaars is het robuuste initiatief van Eindhoven om de Design Drain te stoppen. De industriële monumenten op het  voormalige Philips complex, de ‘Verboden Stad’, 27 ha. groot, blijven intact. De overige gebouwen gaan neer. Ontwerpen van befaamde architecten zijn al in ontwikkeling voor de bebouwing van de kaalgeslagen terreinen. Een paar namen: Andrea Branzi, Alessandro Mendini, Peter Eisenman en Le Corbusier. Het Klokgebouw met een vloeroppervlak van 30.000 m2 wordt omgebouwd tot een cultuurfabriek die onderdak gaat bieden aan kunstenaars en musici. Om de ontwikkeling van het Klokgebouw onder druk te houden heeft de gemeente het per 1 januari 2006 aangekocht. “Een haalbaarheidsstudie heeft aangetoond dat een cultuurbestemming in het Klokgebouw haalbaar is. Dan moet er ook zo snel mogelijk helderheid over komen en focus zijn," aldus wethouder Schreurs. Tegelijk is er een taskforce ingesteld die de ontwikkeling van het Klokgebouw coördineert.

Het voormalige NatLab (Natuurkundig Laboratorium) wordt omgebouwd tot Design Incubator. Beginnende designbedrijven kunnen zich hier vestigen in elkaars nabijheid wat een netwerkvoordeel biedt. De Incubator faciliteert hun ontwikkeling met lage huurprijzen, aantrekkelijke financiering en coaching. Eind 2007 moet de verbouwing af zijn. Een gezamenlijk initiatief van de drie designlabs, Philips Design, Design Academy en TU/e, is het opzetten van een materiaalbibliotheek. Hier ligt alle relevante informatie over materialen en bewerkingstechnieken beschikbaar voor iedereen die bij design betrokken is.

De organisatie van de jaarlijkse Dutch Design Award heeft Eindhoven voor een habbekrats overgenomen van Amsterdam. Met de proclamatie tot Europese Designhoofdstad 2006 neemt de stad een risico. Mocht deze titel door Brussel niet erkend worden dan zal dat het nieuwe zelfbewustzijn in Eindhoven niet beschadigen. Design gaat in in de toekomst de nieuwe identiteit van de stad vormgeven.